علی شیر نوائی

آزاد دائرۃ المعارف، ویکیپیڈیا سے
یہاں جائیں: رہنمائی، تلاش کریں
نظام الدین علی شیر نوائی
1991 CPA PC 219 Stamp.jpg
سوویت یونین کی علی شیر نوائی کی 550 ویں سالگرہ پر جاری کردہ ٹکٹ کا عکس
پیدائش 9 فروری 1441ءہرات، تیموری سلطنت، موجودہ افغانستان
وفات 3 جنوری 1501ء (عمر 59 سال)ہرات، تیموری سلطنت، موجودہ افغانستان
قلمی نام نوائی، فانی
پیشہ شاعر، ادیب، ماہر لسانیات، سیاستدان، مصور، صوفی
قومیت فارسی

نظام الدین امیر علی‌شیر نوائی (9 فروری 1441ء – 3 جنوری 1501ء ) شاعر، دانش ور اور تیموری عہد کے سیاستدان تھے۔

زندگی[ترمیم]

امیر علی‌ شیر نوائی  کا اصل نام علی‌شیر بن غیاث الدین کیچکنه بخشی یا کیچکینه بهادر اور لقب «نظام‌الدین» تھا. آپ ایران میں تیموری عہد کے اہم سیاستدان تھے۔

آپ نیک صفت انسان، دانش ور اور شاعر تھے ۔آپ کے زیادہ تر اشعار فارسی و ترکی جغتایی زبانوں میں ہیں۔ اسی وجہ سے آپ کو«ذوللسانین» کے نام سے بھی جانا جاتا ہے۔ ترکی اشعار میں «نوائی» اور فارسی اشعار میں  «فانی» تخلص کرتے تھے۔بعض لوگوں نے پشتو و عربی زبانوں میں بھی ان کی مصنفات کا ذکر بھی کیا ہے مگر اس کی کوئی مستند دلیل نہیں۔ .[1]

آپ 844ھ میں ہرات میں پیدا ہوئے- ابتدائی تعلیم والد سے حاصل کی جو تیموری دربار کے امیر تھے۔مزید تعلیم کے لئےسمرقند کا رخ کیا۔علی‌شیر بچپن میں سلطان حسین میرزا کے ہم درس و ہم‌مدرسه تھے۔نوائی نے علم کے حصول کے لئے سخت حالات میں خراسان اور دوسرے شہروں کی بھی سیاحت کی۔  تعلیم سے فراغت کے بعد سلطان حسین میرزا کے پاس آئے۔سلطان نے ان کی عزت وتکریم کی اور انہیں اعلیٰ مناصب عطا کئے۔ امیر علی‌شیر  نے 906ھ میں ہرات میں وفات پائی۔[2]

مذہب[ترمیم]

بعض مؤرخین نوائی کو شیعہ اور کچھ سنی المذہب بتاتے ہیں ۔کچھ کے نزدیک وہ ایک صوفی تھے۔مگر حقیقت یہ ہے کہ وہ ایک وسیع المشرب اور روادار انسان تھے.[1]

نمونہ اشعار فارسی[ترمیم]

اگر به میکده ام یک شب انجمن باشد چراغ انجمن آن به که یار من باشد
چه میل باغ کنم با وجود قد و رخش که صد فراغتم از سرو و یاسمن باشد
ز زلف پرشکنش صید دل چه سان بره که صد کمند بلا زیر هر شکن باشد
ز روضه دیر مغان آرزو کنم در حشر غریب را دل محزون سوی وطن باشد
کجاست می که بشوید ز لوح خاطر پاک گرت ز محنت دوران دو صید سخن باشد
اگر به دشت فنا خاک ره شود فانی به باد سوی تو میل آمدن باشد

آثار وتصانیف[ترمیم]

آپ کی مشہور تصنیفات مندرجہ ذیل ہیں:

  1. اربعین منظوم. به ترکی
  2. تاریخ انبیاء و حکما، به ترکی
  3. تاریخ ملوک عجم، به ترکی
  4. خمسهٔ نوائی، به ترکی ۔یہ خمسهٔ نظامی و خمسه امیرخسرو دہلوی کی تتبع میں لکھی گئ۔ یہ دراصل ترکی چغتائی زبان میں پانچ مثنویاں ہیں ۔جن کے نام ہیں: حیرةالابرار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعهٔ سیاره، سد اسکندری یا اسکندرنامه.
  5. خمسةالمتحیرین، به ترکی۔یہ رسالہ شرح حال عبدالرحمان جامی ہے.[3]
  6. دیوان ترکی خزائن المعالی؛ اس میں  چار دیوان شامل ہیں جن کے نام ہیں: غرائب‌الصغر (یا غرائب‌النوائب)، نوادرالشباب، بدایع الواسط، و فوائدالکبر ۔یہ بالترتیب بچپن،جوانی ،سن کمال اور سالخوردگی کی عمر کی ہیں۔[4]
  7. دیوان اشعار فارسی (دیوان فانی).[5]
  8. سراج‌المسلمین. به ترکی
  9. مثنوی لسان‌الطیر. بہ ترکی۔ شیخ عطار کی فارسی منطق الطیر کے تتبع میں لکھی گئی۔[1]
  10. مجالس النفائس. به ترکی. اس کتاب میں اس زمانے کے شعرا و بزرگان کا تذکرہ کیا گیا ہے۔.[5]
  11. محاکمةاللغتین، ترکی و فارسی زبانوں کا موازنہ ہے۔[نیازمند منبع]
  12. محبوب‌القلوب. به ترکی.[1]
  13. رساله مفردات (در فن معما). به فارسی.[5]
  14. منشآت ترکی
  15. نسائم المحبة. به ترکی. ترجمہ نفحات الانس جامی۔
  16. نظم‌الجواهر. به ترکی.[5]
  17. حالات پهلوان محمد ابوسعید. به ترکی
  18. حالات سید حسن اردشیر. به ترکی
  19. مناجات. به ترکی
  20. میزان الاوزان. به ترکی.[نیازمند منبع]
  21. رساله تیرانداختن. به ترکی[1]
  22. رساله وقفیه. به ترکی
  23. زبده التواریخ. امیر علی‌شیر دست کم در دو کتاب خویش یعنی محاکمه اللغتین[نیازمند منبع] و غرائب الصغر از این اثر خویش یاد کرده است. با وجود این، از این کتاب امروزه هیچگونه اثری در دست نیست. درضمن امیر علی‌شیر هیچ اشاره‌ای بدین مهم نداشته است که زبده التواریخ به چه زبانی نگاشته شده بود.[1]
صفحه‌ای از دیوان امیر علیشیر در کتابخانه سلیمان قانونی

پانویس [ترمیم]

  1. ^ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 نعمتی لیمایی، امیر.
  2. خواندمیر، غیاث الدین بن ہمام الدین، مکارم الاخلاق: شرح احوال امیر علی‌شیر نوائی، مقدمه و تصحیح و تعلیق محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، ۱۳۷۸ ص۱۶۲.
  3. نوایی، امیرعلیشیر، خمسه المتحیرین، ترجمه محمد نخجوانی، به کوشش مهدی فرهانی منفرد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ضمیمه شماره ۱۲نامه فرهنگستان، خرداد۱۳۸۱
  4. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علی‌شیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۸۴.
  5. ^ 5.0 5.1 5.2 5.3 نوایی، امیرعلیشیر.

حوالہ جات[ترمیم]

  • نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳
  • نوایی، امیرعلیشیر. رساله مفردات (در فن معما)، با مقدمه، تصحیح، توضیح و تحشیه امیر نعمتی لیمایی و مهدی قاسم‌نیا، تهران: مشکوه دانش، ۱۳۹۴
  • نوایی، امیرعلیشیر، خمسه المتحیرین، ترجمه محمد نخجوانی، به کوشش مهدی فرهانی منفرد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ضمیمه شماره ۱۲نامه فرهنگستان، خرداد۱۳۸۱
  • نوایی، امیرعلیشیر. تذکره مجالس النفائس، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: کتابخانه منوچهری، ۱۳۶۳
  • نوایی، امیرعلیشیر. دیوان امیرعلیشیر نوایی، به اهتمام رکن الدین همایونفرخ، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵،
  • نوایی، امیرعلیشیر. نظم الجواهر، گردآوری و ترجمه و ترجمه بهمن اکبری و سیومه غنی آوا، تهران: الهدی، ۱۳۸۷
  • شگفته، صغری بانو. شرح احوال و آثار فارسی امیرعلیشیر نوایی متخلص به فانی، تهران: الهدی، ۱۳۸۷
  • واحدی جوزجانی، محمدیعقوب. امیرعلیشیر نوایی (فانی)، کابل: انجمن تاریخ، ۱۳۴۶
  • فرهانی منفرد، مهدی. پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱
  • خواندمیر، غیاث الدین بن ہمام الدین، مکارم الاخلاق: شرح احوال امیرعلیشیر نوایی، مقدمه و تصحیح و تعلیق محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، ۱۳۷۸